هیپوکسمی چیست؟
هیپوکسمی به وضعیتی گفته میشود که سطح اکسیژن در خون پایینتر از حد طبیعی قرار میگیرد. این بیماری میتواند باعث بروز علائمی مانند سردرد، مشکل در تنفس، افزایش ضربان قلب و کبودی پوست شود. بسیاری از بیماریهای قلبی و ریوی میتوانند خطر ابتلا به هیپوکسمی را افزایش دهند. همچنین این عارضه ممکن است در ارتفاعات بالا نیز اتفاق بیفتد؛ موضوعی که برای کوهنوردان و طبیعتگردان اهمیت زیادی دارد.
البته هیپوکسمی در برخی موارد میتواند تهدیدکننده زندگی باشد، بنابراین اگر علائم هیپوکسمی را تجربه میکنید، باید فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید. در ادامه این مطلب در سایت کوهنوردی هوراز به بررسی علل، علائم و راهکار هایی درمان آن خواهیم پرداخت .
هیپوکسمی چیست؟
به گفته Cleveland Clinic: هیپوکسمی زمانی اتفاق میافتد که سطح اکسیژن موجود در خون پایینتر از حد معمول باشد. اگر اکسیژن خون بیش از حد کاهش پیدا کند، بدن دیگر قادر نخواهد بود وظایف حیاتی خود را بهدرستی انجام دهد. در چنین شرایطی فرد دچار اکسیژن خون پایین یا همان هیپوکسمی میشود.
اکسیژن از طریق ریهها وارد خون میشود. هنگام تنفس، اکسیژن موجود در هوا از راه ریهها به کیسههای هوایی بسیار کوچک به نام آلوئول منتقل میشود. در اطراف این آلوئولها، رگهای خونی بسیار نازکی به نام مویرگها قرار دارند که اکسیژن را دریافت کرده و آن را به جریان خون منتقل میکنند. در نهایت، اکسیژن از طریق خون به بافتها و اندامهای مختلف بدن میرسد.
هیپوکسمی زمانی ایجاد میشود که فرد نتواند اکسیژن کافی تنفس کند یا اکسیژنی که وارد ریهها میشود بهدرستی به خون منتقل نشود. برای حفظ سطح طبیعی اکسیژن خون، هم جریان مناسب هوا و هم گردش خون سالم اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل است که بیماریهای ریوی و بیماریهای قلبی هر دو میتوانند خطر ابتلا به هیپوکسمی را افزایش دهند.
بسته به شدت و مدت زمان کاهش اکسیژن خون، هیپوکسمی ممکن است علائم خفیف یا بسیار شدید ایجاد کند. علائم خفیف شامل سردرد و تنگی نفس هستند، اما در موارد شدید، هیپوکسمی میتواند عملکرد قلب و مغز را مختل کند. این وضعیت ممکن است باعث کمبود اکسیژن در اندامها و بافتهای بدن شود که به آن هیپوکسی گفته میشود.
هیپوکسمی میتواند بهصورت کوتاهمدت و ناگهانی رخ دهد و منجر به نارسایی تنفسی حاد شود. در صورتی که این مشکل برای مدت طولانی و در بازه زمانی چند ماه یا حتی چند سال ادامه داشته باشد، به آن نارسایی تنفسی مزمن گفته میشود.
تفاوت هیپوکسمی و هیپوکسی چیست؟
ممکن است اصطلاحات هیپوکسمی و هیپوکسی را بهجای یکدیگر بشنوید، اما این دو مفهوم یکسان نیستند. این نامها به دلیل ارتباط هر دو با کاهش سطح اکسیژن، شبیه به هم به نظر میرسند، اما به بخشهای متفاوتی از بدن اشاره دارند.
هیپوکسمی به کاهش سطح اکسیژن در خون گفته میشود، در حالی که هیپوکسی به معنای کاهش اکسیژن در بافتهای بدن است. هیپوکسمی میتواند منجر به هیپوکسی شود و در بسیاری از موارد این دو حالت بهصورت همزمان رخ میدهند، اما همیشه اینطور نیست.
در برخی شرایط ممکن است فرد دچار هیپوکسمی باشد، اما هنوز بافتهای بدن او دچار هیپوکسی نشده باشند و برعکس، امکان بروز هیپوکسی بدون هیپوکسمی نیز وجود دارد.
علائم هیپوکسمی چیست؟
علائم هیپوکسمی بسته به شدت و علت اصلی بروز آن می تواند متفاوت است. برخی از علائم شایع هیپوکسمی عبارتند از:
- سردرد
- تنگی نفس
- ضربان قلب سریع
- سرفه
- خس خس سینه
- گیجی
- رنگ مایل به آبی در پوست، ناخنها و لبها
شایع ترین علت هیپوکسمی چیست؟
هیپوکسمی میتواند علل مختلفی داشته باشد، اما شایعترین علت آن وجود یک بیماری زمینهای است که بر تنفس یا جریان خون تأثیر میگذارد؛ مانند بیماریهای قلبی یا ریوی. همچنین برخی داروها میتوانند باعث کند شدن تنفس شوند و در نتیجه خطر ابتلا به هیپوکسمی را افزایش دهند.
آپنه خواب و بیماریهای خفیف ریوی نیز میتوانند باعث بروز هیپوکسمی شبانه شوند؛ وضعیتی که در آن سطح اکسیژن خون فرد در طول خواب کاهش مییابد.
علاوه بر این، قرار گرفتن در ارتفاعات بالا یکی دیگر از علل مهم هیپوکسمی است. به همین دلیل، تنفس در کوهستان و ارتفاعات زیاد میتواند برای برخی افراد دشوار باشد، بهویژه در صورت صعود سریع یا نداشتن همهوایی مناسب.
شرایط پزشکی که میتوانند منجر به هیپوکسمی شوند عبارتند از:
- سندرم زجر تنفسی حاد (ARDS)
- کمخونی
- آسم
- برونشیت
- بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)
- نقص مادرزادی قلب
- نارسایی احتقانی قلب
- آمفیزم
- ذاتالریه
- پنوموتوراکس
- ادم ریوی (تجمع مایع در ریهها)
- آمبولی ریوی (لخته خون در ریه)
- فیبروز ریوی (زخم ریه)
- فشار خون ریوی
5 علت هیپوکسمی چیست؟
اختلال در عملکرد قلب و ریه میتواند منجر به پنج دسته اصلی از شرایط شود که باعث بروز هیپوکسمی میشوند.که در ادامه این 5 علت رو بررسی می کنیم.
عدم تطابق تهویه-خونرسانی (V/Q)
برای اینکه اکسیژن به خون شما برسد، دو عامل ضروری وجود دارد: ورود هوا به ریهها (تهویه) و جریان خون به ریهها (پرفیوژن). اگر یکی از این دو بهدرستی انجام نشود، در نهایت یا اکسیژن کافی در ریهها وجود دارد اما جریان خون برای دریافت آن کم است، یا جریان خون مناسب است اما اکسیژن کافی به ریهها نمیرسد.
به این وضعیت عدم تطابق تهویه–خونرسانی گفته میشود که معمولاً در اثر بیماریهای قلبی یا ریوی ایجاد میشود.
اختلال انتشار
حتی در صورتی که جریان هوا و جریان خون مناسب باشد، گاهی عبور یا انتشار اکسیژن از ریهها به رگهای خونی با مشکل مواجه میشود. به این حالت اختلال انتشار گفته میشود.
اختلال انتشار میتواند ناشی از آمفیزم، زخم ریهها یا بیماریهایی باشد که جریان خون بین قلب و ریهها را مختل میکنند.
هیپوونتیلاسیون
هیپوونتیلاسیون زمانی رخ میدهد که فرد به اندازه کافی عمیق نفس نمیکشد یا سرعت تنفس او بسیار آهسته است. در این شرایط، اکسیژن کافی به ریهها نمیرسد و سطح اکسیژن خون کاهش پیدا میکند.
بسیاری از بیماریهای ریوی و برخی بیماریهای مغزی میتوانند باعث هیپوونتیلاسیون شوند.
کمبود اکسیژن محیطی
اگر اکسیژن کافی در هوای اطراف شما برای تنفس وجود نداشته باشد، خون نمیتواند اکسیژن مورد نیاز بدن را دریافت کند. بهطور مثال، در ارتفاعات بالا میزان اکسیژن هوا کمتر از مناطق کمارتفاع است و به همین دلیل خطر بروز هیپوکسمی افزایش مییابد.
شانت راست به چپ
بهطور طبیعی، خون بدون اکسیژن از سمت راست قلب به ریهها پمپ میشود تا اکسیژن دریافت کند و سپس از سمت چپ قلب به بدن بازمیگردد.
در برخی افراد، خون بدون اکسیژن میتواند مستقیماً از سمت راست به سمت چپ قلب منتقل شود و بدون عبور از ریهها وارد بافتهای بدن شود. به این وضعیت شانت راست به چپ گفته میشود که معمولاً ناشی از ناهنجاریهای قلبی است.
راهکار های افزایش سطح اکسیژن خون
مدیریت و کنترل هرگونه بیماری زمینهای، بهترین راه برای حفظ سطح اکسیژن خون در محدوده ایمن و کاهش خطر ابتلا به هیپوکسمی است.
علائم جدید را نادیده نگیرید. اگر احساس میکنید مشکلی وجود دارد، به حس خود اعتماد کنید و در اسرع وقت با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید.
در صورتی که پزشک برای شما اکسیژن تجویز کرده است، حتماً طبق دستورالعمل از آن استفاده کنید و مصرف آن را خودسرانه قطع نکنید.
بهداشت ریه را جدی بگیرید. اگر به بیماریهایی مانند COPD یا آسم مبتلا هستید، عوامل محرک خود را بشناسید و در صورت تجویز پزشک، همیشه یک دستگاه استنشاقی نجاتبخش همراه داشته باشید. استفاده از اسپیرومتر تشویقی، انجام تمرینات تنفسی و پایبندی به سایر توصیههای پزشکی میتواند نقش مهمی در حفظ سلامت ریهها داشته باشد.
سیگار را ترک کنید. اگر سیگار میکشید، ترک آن میتواند عملکرد ریهها را بهبود ببخشد و به رساندن اکسیژن بیشتر به بدن کمک کند. همچنین ترک سیگار از آسیب بیشتر به بافت ریه جلوگیری میکند.
تمام داروهای تجویز شده را دقیقاً طبق نظر پزشک مصرف کنید و از تغییر دوز یا قطع دارو بدون مشورت خودداری نمایید.
برای سفر یا صعود به ارتفاعات بالا برنامهریزی داشته باشید. حتی افرادی که بیماری قلبی یا ریوی ندارند نیز ممکن است در ارتفاعات بالا دچار مشکل تنفسی شوند. آگاهی از تأثیر ارتفاع بر بدن، داشتن برنامه برای سازگاری تدریجی، همراه داشتن تجهیزات یا داروهای مورد نیاز و اختصاص زمان کافی برای همهوایی، میتواند خطر هیپوکسمی را کاهش دهد. همچنین بهتر است از قبل بدانید در صورت نیاز به مراقبت پزشکی چه اقداماتی باید انجام دهید.
سخن پایانی
هیپوکسمی میتواند یک وضعیت تهدیدکننده زندگی باشد، اما در صورت تشخیص بهموقع و دریافت مراقبتهای پزشکی مناسب، قابل درمان است. این عارضه ممکن است بهصورت متناوب و حتی بدون علائم واضح رخ دهد؛ برای مثال در طول شب و در افرادی که دچار آپنه خواب هستند. تداوم این وضعیت میتواند بهمرور زمان به قلب آسیب وارد کند، بنابراین آگاهی از میزان خطر و انجام اقدامات پیشگیرانه اهمیت زیادی دارد.
به پایان این مطلب با عنوان هیپوکسمی چیست؟ رسیدیم. امیدواریم برای شما مفید بوده باشد و همچنین پیشنهاد می کنیم از سایر مطالب خواندنی زیر نیز دیدن کنید.
خواندنی های بیشتر: